Cəhənnəm Düşüncələri

Bu gün bir kitab mağazasında əlimə Tomas Mortanın yazdığı bir kitab keçdi və açıb vərəqlədim. Tomas Mortan müasir Katolisizmin məşhur mistiklərindədi. Onun yazdığı kitablar indi də sevilərək oxunur. Kitabın elə birinci səhifələrindən Mortan cəhənnəmdən bəsh edir.

Orda oxuduqlarım, məni bu postu yazmağa vadar etdi. Maraqlıdır ki, son əsrdə Katolik teologiyasında və ümumiyyətlə Məsihi teologiyasında ölümdən sonrakı yaşamla, varlıqla, olub-bitənlərlə bağlı ilginc baxış bucağı, təxəyyül oyunu, incəlikləri ortaya çıxmaqdadır. Ancaq öncə bir az keçmişə göz ataq ki, fərqi anlamaq mümkün olsun.

Azadlıq

Bloqqerlər Adnan və Emin azadlıqdadırlar. Bu, sevinməli hadisədi. Sevinməlidi ona görə ki, haqsız yerə sıxma-boğmaya salmışdılar və bu haqsızlığı aradan qaldırıblar. Ancaq Azərbaycanda belə şeylərin baş verməsi insanı üzür. İnsanları kefləri istəyən zaman həbs edib, ürəkləri istəyən zaman sərbəst buraxırlar.

Deyilənlərə görə...

Maraqlı mülahizələrdi. Təəssüf ki, fikri yayımlanan müsahib Xristianlıqdakı müxtəlif konfessiyalara aid şəxslərin evlənməsinin yolverilməzliyini təsdiqləyən mənbələrini göstərmir. Müqəddəs Kitabda bununla bağlı müxtəlif fikirlər var, ancaq ümumilikdə söhbət Bibliyadan gedirsə, Qutsal Yazı fərqli dinlərə məxsus insanlar arasındakı evliliyi ardıcıl və qəti pisləmir - ona birmənalı qiymət vermək bir az çətindi.
Oxumağa dəyər.  

Çiy Seçkilər

Saxta seçkilərlə razılaşmadığımız zaman dini inanc susmağı önə sürmür. Əksinə, seçkilərin saxtalaşdırıldığını anlatmaq, onun əleyhinə vəəz oxumaq və insanları bundan xəbərdar etmək lazımdı. Ona görə ki, sosial-içtimai həyat hər bir inanclının marağındadı və seçkilərin nəticələri vətəndaş kimi inanclıya da təsir etdiyindən saxta seçkilərə qarşı durmaq, istər dini, istərsə də sekulyar baxış bucağından, inanclının haqqıdı.

Hər vaxt olduğu kimi, yenə də saxta seçkilər keçirildi və parlamentə quzu dərisinə girmiş qurdlar təşrif buyurdu. Bu cür seçkilər daha öncə bəhs etdiyimiz içtimai çüysüdəmmişliyin bir parçasıdı və xeyirli gələcəkdən başqa hər şeyə xidmət edir.   

Rəbb Qarşısında Vəsatət Qaldırırıq!

Bu günlərdə intercessory prayer sözünün dilimizə vəsatət kimi tərcümə olunduğunu gördüm. Vəsatət hüquqi termindi. Məhkəmə qarşısında vəsatət qaldırılar, bu və ya digər bir sübutun məhkəmə sübutlarına əlavə edilməsi üçün.

Sözün düzü, intercessory prayer sözünün vəsatət kimi dilimizə çevriliməsi bir az qəribə gəldi. İnancın isti, ilıq, bəzən ehtiraslı hisslərdən, yaşantılardan xəbər verən özəlliklərini, bu halda duanı, ifadə etmək üçün quru hüquqşünaslıqdan çoxluğun anlamadığı bir terminin istifadə edilməsi mənə leqalizmi xatırlatdı. Elə bil İlahi hakimdi, biz də hər hansı məsələ ilə bağlı onun qarşısında, kim bilir hansı qanunvericiliyinin, hansı məcəllənin hansı maddəsinə görə vəsatət qaldırırıq. İlahini və bizi biri-birimizi hər ikimizin tabe olması gərəkən bir gözəgörünməz, məşum qanunvericilik bağlayır. Talemi, özündənrazılıqmı, Rəbblə quru-quru danışmaq, formallaşdırmaq qanunvericiliyimi, yoxsa nə deyim, heç özüm də bilmirəm.

Toplum çiysüdəmmişliyi

Yazılarımızı davamlı izləyənlər çiysüdəmmişliyin nəyi ifadə etdiyini bilirlər. Odur ki, sözü hansı anlamda işlətdiyimi bilmək istəyənlər köhnə yazılara göz ata bilərlər. Bu postda isə məni çiysüdəmmişliyin bir növü maraqlandırır: gəlin onu toplum çiysüdəmmişliyi adlandıraq. Ürəyinizdən keçirsə, buna içtimai çiysüdəmmişlik də demək olar. İçtimai çiysüdəmmişlik qavramı Azadlıq teologiyasında ətraflı işlənib və onun kökü İncillərdən gəlir.

Toplum çiysüdəmmişliyi içtimai strukturlarda, toplumun özündə, toplumdakı münasibətlərdə əks olunmuş və toplumun mövcudluq şəklinin bir halına gəlmiş ədalətsizliyə deyilir. Ədalətsizlik günahkarlıq olduğuna görə, toplum çiysüdəmmişliyi günahkarlığın içtimai tərəfi, onun içtimai yönüdür söylənə bilər. Bununla belə, toplumun çiysüdəmmişliyi ilə günahı qarışdırmaq lazım deyil. Toplum çiysüdəmmişliyi günahdan fərqli olaraq konkret fərdlərin konkret əməllərini-günahı, ya günah əməlini yox, ümumilikdə bütün cəmiyyətə sirayət etmiş, adət-ənənədən, dövlət strukturlarından, insanların verilən konkret cəmiyyətin üzvü kimi müəyyən özəlliklərindən qaynaqlanan ədalətsizlikləri, yolsuzluq özəlliyini anladır. Toplum çiysüdəmmişliyi toplumdakı hər şeyə hopub, insanlar onun bir parçasıdır və insanlar öz fəaliyyətləri ilə onu törədir, yaşadır, davam etdirirlər. Bununla belə, onun konkret bir törədicisi, sahibi yoxdu.   

TV-lər və inanc

Kultura.az saytında Almaniyada inanc və telekanallarla bağlı maraqlı məqalə verilib.

Məsləhətdi. Oxuyaq, görək axırı hara gedir.

Bu aralar, iki həftə bloqu yeniləmək imkanım olmayacaq.

Hər kəsə səbr arzulayıram.

İsa Məsih, İlahi və İnsan - 2

Bəs əgər Tanrı öz tanrılığını itirmədən, insan da öz insanlığını itirmədən biri-birinə dönsələr, girsələr, keçsələr necə olsun? İslamın bu varianta, belə bir şeyin olabilmə imkanına cavabı “yox”dur. Başqa sözlə, İslamda yaradanla yaradılış arasındakı münasibət “ya Yaradandır, ya da yaradılmışdır” şəklində qoyulur. Xristianlıqda isə İsa Məsihin timsalında sözügedən məsələ, “həm Yaradandır (İsa Məsih Rəbbdir), həm də yaradılmışdır (İsa Məsih insandır)” şəklində ortaya çıxır. Lakin Xristianlıqda sözügedən “həm belədir, həm elədir” münasibəti bütün yaradılışla Yaradan arasındakı münasibətlərə deyil, yalnız özəl, bir dəfə baş vermiş hadisə kimi, Fələstinli Yəhudi İsa ilə İlahi arasındakı münasibətlərə şamil edilir. Məhz buna görədir ki, İsa Məsihin İsəvilikdə özəl yeri var. İsa Məsihdə İlahi və insan qovuşub görüşüb birləşiblər və bir olublar. Bəs bu necə baş verə bilər? İsa Məsihin həm insan, həm də İlahi kimi necəliyini anlatmaq üçün İsəvilik tarixində fərqli bənzətmələrdən istifadə edilib. Bunlardan bəzilərini aşağıda yazıram. Ancaq nəzərə alaq ki, bütün bənzətmələr qüsurludur və sözünü etdiyimiz inancın bir tərəfini aydınlatsa da digər tərəfini qaranlıqda buraxır:

İsa Məsih, İlahi və İnsan - 1

Məsihiliyin ən önəmli və İslamla kökündən tərs düşən özəlliklərindən biri bədənləşmə inancı, qavramı və doqmasıdı. Sözügedən inanc-doqma həm də Musəvilik inancına bir qavram kimi tərs düşür. Bədənləşmə İsa Məsihdə Allahın insaniləşdiyini yəni insana dönüb, insan kimi yerə gəlib aramızda yaşadığını bildirir. Latınca, İngiliscə inkarnasiya sözündə ideyanın, inancın kökü görülür: inkarnasiya – bədənə çevrilmə, bədən alma, anlamına gəlir.

Ancaq bədənləşmə əslində iki nüansı birləşdirir. Bunun biri İlahinin bədən alması, həm də məhz insan bədəni alması, insaniləşməsi, digəri isə Rəbbin cismaniləşməsidi. Məsələ, burasındadır ki, bədən həm də cismdi. Bədən ət-qan, materiya deməkdi. Bu mənada, bədənləşmə əslində bir neçə nüansı içinə alır: Allahın insaniləşməsi (1), yəni Allahın insan kimi bədən-forma alması (a) və Allahın insan cismində təzahürü, insan kimi cismaniləşməsi (b). Sözügedən inanc insan üçün də müəyyən bir şeylər anlamına gəlir. İlahinin insana dönməsi, insanın İlahi məbədi olmaqla şərəfləndirilməsi, insanın öz insanlığını itirmədən müqəddəslik özəlliklərindən bəzilərini əldə etməsi, Allahla içi-içə olmaq səviyyəsində yaxınlaşması imkanı deməkdi. Bundan başqa, özəl olaraq Məsihilik kontekstində bu, insanın öz çiysüdəmmişliyindən qurtarmasıdı.

Məsihilik teologiyasında niyə İlahi insaniləşdi və niyə insan ilahiləşdi sorusuna ürəyiniz istəyən qədər cavablar-fikirlər-mübahisələr var. Uzun əsrlər boyu gəlişdirilən, özünəməxsus zəngin, dərin və şirin metafizik-fəlsəfi, inanca dayanan cavablarla maraqlanmaq istəsəniz araşdırmanızı məsləhət görərdim. Məni isə başqa şey maraqlandırır.

Balıqdan kimə nə? (zarafatsız)

İxtus yunancada balıq anlamına gəlir. İsəvilikdə həm də bir simvol kimi işlədilir, ancaq o qədər də geniş yayılmayıb. İxtus sözündəki hər hərf həm də qədim yunancada İsa Məsih, İlahinin Oğlu, Xilaskar (İesus Xristos, Teu Uiu, Sodzon) adındakı hər sözün baş hərfinə uyğun gəlir. Bu mənada, İxtus sözü bir abbreviaturadı.